“श्रमदानातून अवतरले रामगडावर ‘दंडकारण्य’; बीडच्या पर्यावरण चळवळीची यशोगाथा”

“श्रमदानातून अवतरले रामगडावर ‘दंडकारण्य’; बीडच्या पर्यावरण चळवळीची यशोगाथा”

बीड प्रतिनिधी:- केवळ ‘इव्हेंट’ नको, ‘कृती’ हवी: बीडमधील ‘झाडांची भिशी’ आणि ‘दंडकारण्य’ प्रकल्पाचा नवा पर्यावरण संदेश

दरवर्षी ५ जून उजाडला की, जगभरात पर्यावरण दिनाचा उत्साह ओसंडून वाहू लागतो. ‘असे केले पाहिजे’, ‘तसे केले पाहिजे’ अशा उपदेशांची आणि भाषणांची पूर येतो. वर्तमानपत्रांमधील बातम्या, विविध विभागांनी आणि महाविद्यालयांनी केलेल्या वृक्षलागवडीचे आकडे जर एकत्र केले, तर पृथ्वीवर जागाच उरणार नाही एवढी मोठी संख्या कागदावर दिसते. पण प्रत्यक्ष जमिनीवर काय? हा गंभीर प्रश्न आहे. अशा केवळ दिखाऊ इव्हेंट संस्कृतीला छेद देत, बीड जिल्ह्यामध्ये अत्यंत महत्त्वाच्या घटकांनी एकत्र येत पर्यावरण संवर्धनाचा एक अप्रतिम आणि आदर्श पॅटर्न उभा केला आहे.

 महिला डॉक्टरांची अनोखी ‘झाडांची भिशी’

वैद्यकीय क्षेत्रात अत्यंत व्यस्त असतानाही, बीड शहरातील उच्चशिक्षित महिला डॉक्टरांनी एकत्र येऊन ‘झाडांची भिशी’ नावाचा एक अनोखा आणि अत्यंत प्रभावी ग्रुप तयार केला आहे. आपल्या रोजच्या उत्पन्नातील एक निश्चित वाटा या महिला डॉक्टर्स पर्यावरण चळवळीसाठी बाजूला ठेवतात. केवळ पैसे जमा करून त्या थांबत नाहीत, तर बीड शहर आणि परिसरातील विविध महाविद्यालयांमध्ये जाऊन त्या तरुण पिढीला पर्यावरण आणि आरोग्याचा थेट संबंध पटवून देत आहेत.

आज या ग्रुपच्या माध्यमातून बीड शहरामध्ये कदंब, अर्जुन, वड, पिंपळ, कडूलिंब आणि रुद्राक्ष यांसारख्या अत्यंत गुणकारी आणि देशी वृक्षांची लागवड व संवर्धन करण्याचे अत्यंत मोलाचे कार्य अविरतपणे सुरू आहे.

 ‘रामगड’चे ‘दंडकारण्य’ :- श्रमदान आणि सामूहिक सहभागातून उभे राहिलेले निसर्गाचे मॉडेल

या महिला डॉक्टरांच्या चळवळीला तितकीच भक्कम आणि कृतिशील साथ लाभली ती श्री बंकटस्वामी महाविद्यालयाच्या राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS) विभागाची. कोरोनाच्या अत्यंत कठीण काळापासून आजपर्यंत या महाविद्यालयाच्या विद्यार्थ्यांनी आणि प्राध्यापकांनी मिळून महाविद्यालय परिसरात सुमारे अडीच ते तीन हजार झाडे केवळ लावली नाहीत, तर ती जगवून दाखवली आहेत.

याहूनही मोठी क्रांती म्हणजे, महाविद्यालयाने दत्तक घेतलेल्या ‘श्री क्षेत्र रामगड’ या ऐतिहासिक आणि धार्मिक ठिकाणी श्रमदानातून उभे केलेले ‘दंडकारण्य घनवन’! आज या रामगडच्या डोंगरभागात ७० पेक्षा जास्त प्रकारच्या अत्यंत दुर्मिळ देशी वनस्पती जोपासण्यात आल्या असून, तब्बल ४ ते ५ हजार झाडे श्रमदानातून जिवंत ठेवण्यात आली आहेत.

त्रिसुत्रीचे बळ:- वन विभाग, महंत आणि विद्यार्थी समन्वय

 या प्रकल्पाच्या भव्य यशामागे केवळ श्रमदान नाही, तर प्रशासकीय आणि आध्यात्मिक पाठबळही तितकेच मोठे आहे. बीड येथील वन विभागाच्या अधिकाऱ्यांचे आणि सहकाऱ्यांचे या प्रकल्पाला मोलाचे सहकार्य लाभले. वन विभागाच्या टीमने प्रत्यक्ष जागेवर येऊन तांत्रिक आणि शास्त्रीय मार्गदर्शन केले, ज्यामुळे योग्य वनस्पतींची निवड करणे शक्य झाले.

 त्याचप्रमाणे, श्री क्षेत्र रामगडाचे महंत स्वामी योगीराज महाराज यांचे आशीर्वाद आणि सक्रिय सहभाग या चळवळीची ऊर्जा ठरले. डोंगर परिसरामध्ये वृक्षसंपदा वाढवण्यासाठी त्यांनी केवळ मोलाचे सहकार्य केले नाही, तर या लावलेल्या झाडांच्या कायमस्वरूपी संवर्धनासाठी आणि देखभालीसाठी ते स्वतः सदैव तत्पर राहून मोठे योगदान देत आहेत. प्रशासन, अध्यात्म आणि विद्यार्थी शक्तीचा हा संगमच या प्रकल्पाचा प्राण आहे.

हा प्रकल्प आज इतका यशस्वी ठरला आहे की, महाराष्ट्र सरकारने सर्व विद्यापीठांमध्ये अशा स्वरूपाचे घनवन (Dense Forest) तयार करण्यासाठी याचे मॉडेल आणि माहिती पुस्तिका (Guideline) स्वीकारली आहे. आज अनेक महाविद्यालये या ठिकाणी येऊन मार्गदर्शन घेत आहेत, तर येथील मार्गदर्शक प्राध्यापक इतरत्र जाऊन ही चळवळ विस्तारत आहेत.

 वनस्पतींनाही भावना असतात !

या संपूर्ण प्रवासात आणि संशोधनातून एक अत्यंत महत्त्वाचा निष्कर्ष समोर आला आहे—तो म्हणजे, केवळ झाड लावणे पुरेसे नाही, तर वनस्पतींनाही भावना असतात! त्यांना वेळेवर पाणी देणे, त्यांचे प्राण्यांपासून आणि मानवापासून संरक्षण करणे आणि आपुलकीने सांगितले तर त्यांचे संवर्धन करणे अत्यंत गरजेचे असते. जर आपण कुटुंबातील सदस्याप्रमाणे त्यांची काळजी घेतली नाही, तर वृक्ष उभे राहूच शकत नाहीत.

 मानवी अस्तित्वासमोरील आव्हाने आणि आपली नैतिकता

आज तापमान वाढ, अतिवृष्टी, भीषण दुष्काळ आणि अनेक शहरांमध्ये निर्माण झालेली ‘ऑक्सिजन’ची (प्राणवायूची) टंचाई यांसारख्या गंभीर समस्यांना आपण सामोरे जात आहोत. आपण विज्ञानात कितीही प्रगती केली, कितीही पैसा कमावला, तरी आपण कृत्रिमरित्या प्राणवायू निर्माण करू शकत नाही. प्राणवायू देण्याची ताकद फक्त आणि फक्त निसर्गातच आहे. आपण निसर्गापुढे अत्यंत लहान आहोत, हे मानवाने आतातरी ओळखले पाहिजे.

एकीकडे करोडो रुपयांच्या जाहिराती करायच्या आणि दुसरीकडे रोज होणारी भरमसाठ वृक्षतोड उघड्या डोळ्यांनी पाहायची, हा ढोंगीपणा आता थांबला पाहिजे. बीड जिल्ह्यातील बालाघाट डोंगररांगा एकेकाळी अत्यंत समृद्ध होत्या. मात्र, तिथे केवळ ‘हिरवाई’ दाखवण्यासाठी अत्यंत चुकीच्या पद्धतीने (परदेशी झाडांची) लागवड झाली, ज्याचा परिणाम तिथल्या मोर, हरीण, ससे आणि स्थानिक वनस्पतींवर झाला. आपली अन्नसाखळी विस्कळीत होत चालली आहे. जर आपण आजच सजग झालो नाही, तर जशा अनेक प्राण्यांच्या प्रजाती नष्ट झाल्या, तसाच एक दिवस मानवाचाही अंत निश्चित आहे.

 आजच्या दिवसाचा संकल्प आणि आव्हान:

पर्यावरण दिन हा वर्षातून केवळ एक दिवस साजरा करण्याचा विषय नाही, तर ती आपली रोजची जीवनशैली असायला हवी. प्रत्येक नागरिकाने खालील गोष्टींसाठी कटिबद्ध झाले पाहिजे:

 किमान ५ झाडे लावणे आणि जगवणे:- प्रत्येक व्यक्तीने दरवर्षी किमान ५ देशी झाडे लावून ती दत्तक घेतली पाहिजेत.

 प्लास्टिकचा वापर पूर्णपणे बंद:- प्लास्टिक आपल्या पर्यावरणासाठी सर्वात घातक आहे, त्याचा वापर आपण स्वतःहून थांबवला पाहिजे.

 पाण्याचा सुयोग्य वापर:-पाण्याचा प्रत्येक थेंब जपून वापरणे ही आपली नैतिक जबाबदारी आहे.

 वृक्षतोडीला विरोध:-चालू असणारी बेकायदेशीर वृक्षतोड थांबवण्यासाठी सामाजिक आणि राजकीय स्तरावरून दबाव निर्माण केला पाहिजे.

थोडक्यात सांगायचे तर…

कायदा प्रत्येक गोष्टीसाठी नियम बनवू शकत नाही. पण जर आपल्याला आणि आपल्या येणाऱ्या पिढ्यांना जिवंत राहायचे असेल, तर वनस्पती हाच आपला एकमेव आधार आहे. चला तर मग, बीडमधील ‘झाडांची भिशी’, वन विभागाचे तंत्रशुद्ध मार्गदर्शन, पूज्य महंतांचे आशीर्वाद आणि श्री बंकटस्वामी महाविद्यालयाच्या ‘दंडकारण्य’ प्रकल्पाचा आदर्श डोळ्यांसमोर ठेवून, आजपासून खऱ्या अर्थाने कृतिशील पर्यावरण दूत बनूया!